Στο βόρειο τμήμα του νομού Πέλλας, στη σκιά του επιβλητικού όρους Βόρας (Καϊμάκτσαλαν), βρίσκεται ένας τόπος που μοιάζει να έχει βγει από τις σελίδες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Τα Λουτρά Πόζαρ, γνωστά και ως Λουτρά Λουτρακίου, δεν αποτελούν απλώς έναν τουριστικό προορισμό ευεξίας. Είναι ένα πεδίο όπου η γεωλογία, η αρχαιολογία και η προφορική παράδοση συναντώνται για να δημιουργήσουν ένα μοναδικό αφήγημα που ξεκινά από την προϊστορία και φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Το νερό που αναβλύζει από τα έγκατα της γης σε σταθερή θερμοκρασία 37 βαθμών Κελσίου, δεν μεταφέρει μόνο μέταλλα και ιχνοστοιχεία, αλλά και τις μνήμες ενός ένδοξου παρελθόντος.
Η ίδια η ονομασία "Πόζαρ" έχει τις ρίζες της βαθιά στην ιστορία των τοπικών διαλέκτων και των σλαβικών επιρροών της περιοχής, σημαίνοντας "κάτω από τη φωτιά" ή "πυρκαγιά". Είναι μια ονομασία που περιγράφει με ακρίβεια το παράδοξο φαινόμενο του ζεστού νερού που αχνίζει μέσα στην καρδιά του χειμώνα. Όμως, η ιστορία αυτού του τόπου είναι πολύ βαθύτερη από ένα όνομα. Είναι μια ιστορία επιβίωσης, στρατηγικής και θεϊκής παρέμβασης.
Το Μυστικό του Μακεδονικού Στρατού και η Σάρισα
Μία από τις πιο συναρπαστικές πτυχές που συνδέουν τα Λουτρά Πόζαρ με την παγκόσμια ιστορία είναι η συμβολή τους στον εξοπλισμό του μακεδονικού στρατού. Η περιοχή της Αλμωπίας ήταν ανέκαθεν κατάφυτη από "κρανιές", δέντρα γνωστά για το εξαιρετικά σκληρό και βαρύ ξύλο τους. Ωστόσο, το ξύλο της κρανιάς από μόνο του δεν αρκούσε για να δημιουργηθεί το απόλυτο όπλο της αρχαιότητας: η Σάρισα.
Η κατεργασία του ξύλου της κρανιάς στις θερμές πηγές έδινε στη Σάρισα την απαραίτητη αντοχή για να κατακτήσει την Ασία.
Σύμφωνα με ιστορικές αναλύσεις και τοπικές παραδόσεις, οι τεχνίτες του Φιλίππου Β' και αργότερα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, χρησιμοποιούσαν τις ιαματικές πηγές των Πόζαρ ως ένα φυσικό εργαστήριο. Το ξύλο της κρανιάς χρειαζόταν μια ειδική διαδικασία "ψησίματος" και αποξήρανσης για να αποκτήσει την απαραίτητη ελαστικότητα ώστε να μην σπάει κατά τη διάρκεια της μάχης, αλλά και τη σκληρότητα για να διαπερνά τις εχθρικές ασπίδες. Οι ατμοί και τα θερμά νερά των Πόζαρ παρείχαν το ιδανικό περιβάλλον για αυτή την κατεργασία. Η Σάρισα, το δόρυ των 6 μέτρων που αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά της μακεδονικής φάλαγγας, οφείλει ένα μέρος της θρυλικής της αντοχής στο ιαματικό νερό της Αλμωπίας. Είναι δέος να σκέφτεται κανείς ότι ο εξοπλισμός που κατέκτησε τον τότε γνωστό κόσμο "σφυρηλατήθηκε" μέσα σε αυτό το φαράγγι.
Η Αρκούδα των Σπηλαίων και η Προϊστορία του Φαραγγιού
Η ιστορία των Λουτρών όμως δεν ξεκινά με τους Μακεδόνες, αλλά χιλιάδες χρόνια νωρίτερα. Το Σπηλαιολογικό Πάρκο της Πέλλας, που αναπτύσσεται στις πλαγιές πάνω από τα λουτρά, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα της Ελλάδας. Εκεί, μέσα στα σπλάχνα της γης, ανακαλύφθηκε ένας κόσμος που προκαλεί ίλιγγο. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν οστά της Ursus Spelaeus, της περίφημης Αρκούδας των Σπηλαίων.
Απολιθωμένα οστά της Ursus Spelaeus που βρέθηκαν στο σπηλαιολογικό πάρκο των Λουτρών.
Αυτά τα γιγαντιαία ζώα, που έφταναν σε ύψος τα 3 μέτρα, χρησιμοποιούσαν τις σπηλιές του φαραγγιού ως καταφύγιο κατά τη διάρκεια της εποχής των παγετώνων. Η ύπαρξη των θερμών πηγών δημιουργούσε ένα ήπιο μικροκλίμα στην περιοχή, καθιστώντας την ιδανική για την επιβίωση της άγριας πανίδας αλλά και των πρώτων ανθρώπων. Οι ανασκαφές έφεραν επίσης στο φως λίθινα εργαλεία και ίχνη ανθρώπινης παρουσίας από τη Νεολιθική εποχή. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος απολάμβανε τα ζεστά νερά των Πόζαρ από την αυγή του πολιτισμού, χρησιμοποιώντας τα για θέρμανση, καθαριότητα και θεραπεία.
Η Λατρεία του Ασκληπιού και η Ιατρική "Εγκοίμηση"
Στην κλασική και ελληνιστική αρχαιότητα, τα Λουτρά Πόζαρ απέκτησαν έναν ιερό χαρακτήρα. Η λατρεία του Ασκληπιού, του θεού της ιατρικής, ήταν ιδιαίτερα ισχυρή στη Μακεδονία. Οι πηγές δεν θεωρούνταν απλώς φυσικοί πόροι, αλλά δώρα των θεών. Οι αρχαίοι επισκέπτες δεν έρχονταν εδώ μόνο για να πλυθούν, αλλά για να θεραπευτούν μέσα από την πίστη.
Η λατρεία του Ασκληπιού στις πηγές συνδύαζε τη φυσική θεραπεία με την ψυχική ανάταση.
Η πρακτική της "εγκοίμησης" ήταν ευρέως διαδεδομένη στα Ασκληπιεία και φαίνεται πως εφαρμοζόταν και στα Πόζαρ. Οι ασθενείς, αφού ακολουθούσαν μια διαδικασία καθαρμού στα θερμά νερά, κοιμούνταν σε ειδικούς χώρους κοντά στις πηγές. Πίστευαν ότι ο θεός θα εμφανιζόταν στο όνειρό τους και θα τους υποδείκνυε τον τρόπο θεραπείας τους. Αυτός ο συνδυασμός υδροθεραπείας και ψυχοσωματικής ίασης έκανε τα Λουτρά ένα από τα σημαντικότερα "νοσοκομεία" της αρχαιότητας στην περιοχή της Πέλλας.
Το Μακεδονικό Μέτωπο και ο Σαρλ ντε Γκωλ
Περνώντας στη σύγχρονη ιστορία, τα Πόζαρ βρέθηκαν στο επίκεντρο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Το Μακεδονικό Μέτωπο ήταν ένα από τα κρισιμότερα της Ευρώπης. Οι γαλλικές δυνάμεις ανακάλυψαν με έκπληξη τις ευεργετικές ιδιότητες των πηγών. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορικές αναφορές θέλει τον νεαρό αξιωματικό **Σαρλ ντε Γκωλ** να υπηρετεί στην περιοχή και να χρησιμοποιεί τα Λουτρά για την ανακούφιση των στρατιωτών του.
Στρατιωτικές εγκαταστάσεις και καταλύματα της εποχής του Μεγάλου Πολέμου στο φαράγγι.
Οι Γάλλοι γιατροί της εποχής έστειλαν αναλυτικές εκθέσεις στο Παρίσι, συγκρίνοντας τα νερά των Πόζαρ με αυτά του Vichy, τονίζοντας ότι η χημική σύσταση και η θεραπευτική δράση των ελληνικών πηγών ήταν ανώτερη. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, το φαράγγι μετατράπηκε σε έναν άτυπο χώρο ανάρρωσης, όπου η φρίκη των χαρακωμάτων έδινε τη θέση της στη γαλήνη του ιαματικού νερού.
Θρύλοι και Μυστήρια: Ο Δράκος και οι Χαμένες Λίρες
Η προφορική παράδοση των κατοίκων του Λουτρακίου μιλά για τον "Δράκο του Φαραγγιού". Τις κρύες νύχτες του χειμώνα, όταν το θερμό νερό συναντά τον παγωμένο αέρα και δημιουργεί πυκνούς ατμούς που καλύπτουν το ποτάμι, οι παλιοί έλεγαν ότι ο δράκος που ζει στις σπηλιές "ανασαίνει". Ήταν ένας μύθος που ενέπνεε δέος και σεβασμό για τη δύναμη της φύσης.
Η μυστηριακή ατμόσφαιρα του φαραγγιού τροφοδότησε για αιώνες τη φαντασία των ντόπιων με μύθους για δράκους και στοιχειά.
Εκτός από τους δράκους, τα Πόζαρ κρύβουν και πιο... χειροπιαστούς θρύλους. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου, το δύσβατο ανάγλυφο του φαραγγιού αποτέλεσε ιδανικό κρησφύγετο. Οι ιστορίες για κρυμμένους θησαυρούς και σεντούκια με χρυσές λίρες είναι ακόμα ζωντανές. Λέγεται ότι υπάρχουν "σημαδεμένοι βράχοι" ψηλά στις πλαγιές που δείχνουν το δρόμο για κρύπτες που δεν ανοίχτηκαν ποτέ.
Το δύσβατο ανάγλυφο και οι απόκρημνες πλαγιές του φαραγγιού, όπου οι θρύλοι λένε πως βρίσκονται καλά φυλαγμένα τα σεντούκια με τις χρυσές λίρες.
Η Γεωλογική Ταυτότητα: Το Ρήγμα της Ζωής
Επιστημονικά, τα Λουτρά Πόζαρ είναι ένα θαύμα της φύσης. Το νερό είναι βρόχινο, το οποίο αφού διεισδύσει στο έδαφος και φτάσει σε μεγάλο βάθος, θερμαίνεται από τη γεωθερμική ενέργεια της γης. Στη συνέχεια, αναβλύζει από 16 διαφορετικές πηγές. Αυτό που κάνει τα Πόζαρ μοναδικά παγκοσμίως είναι η συνύπαρξη του θερμού και του ψυχρού νερού στον ίδιο ποταμό (Τόπλιτσα). Αυτή η θερμική εναλλαγή είναι η καλύτερη φυσική "γυμναστική" για το κυκλοφορικό σύστημα.
Η Ψυχή της Πέλλας: Ένα Μνημείο για το Μέλλον
Καλλιτεχνική απεικόνιση του φαραγγιού των λουτρών κατά τους προϊστορικούς χρόνους.
Σήμερα, τα Λουτρά Πόζαρ αποτελούν την αιχμή του δόρατος για τον τουρισμό της Πέλλας. Η "ιερή" καθημερινότητα των ντόπιων, που κάποτε έρχονταν εδώ με κάρα, έχει δώσει τη θέση της σε χιλιάδες επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Τα Λουτρά Πόζαρ είναι ένα σημείο όπου η ιστορία "βράζει", όπου ο Μέγας Αλέξανδρος, οι αρκούδες των σπηλαίων, οι Γάλλοι αξιωματικοί και οι δράκοι των μύθων συνυπάρχουν στο ίδιο κάδρο. Είναι η ψυχή της Πέλλας που αναβλύζει ζεστή και ασταμάτητη.
- Αρχείο Σπηλαιολογικού Πάρκου Λουτρών Πέλλας: Αναφορές για τα ευρήματα της Ursus Spelaeus.
- H. Polge (1917): Στρατιωτικές ιατρικές αναφορές των γαλλικών δυνάμεων Armée d'Orient.
- Θ. Παπαζώης: "Ο Μέγας Αλέξανδρος και η Μακεδονική Φάλαγγα" - Μελέτες για την κρανιά.
- Προφορικές Μαρτυρίες: Καταγραφές από το Λαογραφικό Μουσείο Λουτρακίου.
- Γεωλογικό Ινστιτούτο (ΙΓΜΕ): Μελέτες για το τεκτονικό ρήγμα του όρους Βόρας.
Μείνετε συντονισμένοι στο DiscoverPella.gr για περισσότερα ιστορικά αφιερώματα!
